Tiềm năng của GLP-1 RA trong cải thiện sống còn ở người mắc rối loạn tâm thần nghiêm trọng (SMI)

GLP-1 RA: từ Incretin đến mở rộng chỉ định ngoài đường huyết

Năm 2005, FDA phê duyệt Exenatide – GLP-1 RA đầu tiên cho đái tháo đường type 2 (T2DM), mở ra kỷ nguyên điều trị dựa trên incretin. Từ đó đến nay, hệ GLP-1 phát triển theo hai trục song hành:

• Tối ưu cấu trúc để kéo dài thời gian tác dụng và thuận tiện sử dụng.
• Mở rộng chỉ định vượt ra ngoài kiểm soát đường huyết, đặc biệt ở các lĩnh vực tác động trực tiếp đến sống còn (béo phì, tim mạch, thận).

Tính đến cuối năm 2025, các mốc chỉ định nổi bật liên quan GLP-1 gồm:

1. T2DM (nền tảng)
2. Kiểm soát cân nặng ở béo phì/thừa cân có bệnh kèm
3. Giảm MACE ở T2DM có bệnh tim mạch xác định
4. Giảm nguy cơ tiến triển bệnh thận và tử vong tim mạch ở T2DM kèm CKD
5. OSA vừa–nặng ở người lớn béo phì (Tirzepatide)
6. MASH với xơ hóa mức vừa–nặng, không xơ gan (Semaglutide)

Từ nền tảng này, một hướng tiếp cận hợp lý là đánh giá: GLP-1 RA có thể “đóng vai trò gì” trong SMI, nơi các yếu tố nguy cơ chuyển hóa – tim mạch thường hội tụ và kéo dài?

Gánh nặng tim mạch–chuyển hóa ở SMI: “điểm nghẽn” của sống còn

Rối loạn lưỡng cực (BD), trầm cảm nặng (MDD), tâm thần phân liệt (SZ) là bệnh lý mạn tính, gây suy giảm chức năng và giảm tuổi thọ, đặc biệt ở người trẻ. Ước tính 5–25 năm sống tiềm năng bị mất thường liên quan chủ yếu đến bệnh tim mạch, do nguy cơ nền cao và khởi phát sớm. Vì vậy, nhu cầu chiến lược của tâm thần học hiện đại không chỉ là kiểm soát triệu chứng, mà còn là tìm các can thiệp có thể mở rộng – chi phí hợp lý – dễ tiếp cận nhằm tăng “tuổi thọ khỏe mạnh” và giảm tử vong sớm cho bệnh nhân.

Trong bối cảnh đó, các chỉ định GLP-1 RA đã được phê duyệt (T2DM, béo phì, tim mạch/thận, OSA, MASH…) đều liên quan trực tiếp tới các cơ chế góp phần làm giảm tuổi thọ ở SMI. Đồng thời, một số hướng phát triển/ứng dụng mở rộng (như HFpEF, ASHD, PAD, PCOS, binge eating…) cũng đáng chú ý vì tần suất xuất hiện ở SMI thường cao hơn dân số chung.

Hạn chế của điều trị hiện nay: “điểm trống” về sống còn và tim mạch

Dù nhiều thuốc tâm thần đã chứng minh hiệu quả kiểm soát bệnh, lợi ích về sống còn và/hoặc kết cục tim mạch chỉ rõ nét ở một số lựa chọn nhất định (Lithium, clozapine,…) Riêng lithium có dữ kiện gợi ý lợi ích tim mạch và tiềm năng “điều chỉnh diễn tiến bệnh”, nhưng trên thực tế vẫn có xu hướng chưa được sử dụng tương xứng, làm hạn chế tác động tổng thể ở cấp độ sức khỏe cộng đồng.

Ứng dụng lâm sàng và tiềm năng của GLP-1 RA trong tâm thần

Về mặt thực hành, GLP-1 RA ngày càng được cân nhắc trong:

• Tăng cân do thuốc hướng thần (đặc biệt khi không thể ngừng/đổi thuốc; ở một số bối cảnh có thể được ưu tiên hơn metformin).
• Tín hiệu ban đầu về bảo vệ thận liên quan lithium (cần thêm dữ liệu).
• Các chương trình nghiên cứu/tái định vị cho rối loạn sử dụng chất, rối loạn khí sắc/loạn thần và một số miền chức năng như nhận thức hoặc giảm hứng thú (hiện vẫn thiên về dữ liệu gợi ý và đang tích lũy thêm).

Tuy nhiên, rào cản lớn hiện nay là chi phí cao và hạn chế nguồn cung, khiến nhóm dễ tổn thương (bao gồm SMI) khó tiếp cận và làm gia tăng rủi ro từ các kênh cung ứng không chuẩn. Vì vậy, có quan điểm ủng hộ việc ưu tiên phân bổ cho nhóm nguy cơ tử vong sớm cao như SMI theo nguyên tắc công bằng và tối đa hóa lợi ích.

Điểm cần lưu ý về an toàn khi dùng ở SMI

Trong nhóm SMI, một số vấn đề an toàn cần được “đặt lên trước” trong thực hành:

• Táo bón và nguy cơ cộng gộp khi phối hợp với thuốc có tính kháng cholinergic.
• Cần theo dõi theo bối cảnh nguy cơ mất khối nạc và viêm tụy.
• Exenatide/lixisenatide (thải trừ qua thận) không phù hợp ở bệnh thận nặng, trong khi bệnh thận có thể gặp nhiều hơn ở SMI do gánh nặng chuyển hóa đi kèm.
• Về ý nghĩ/hành vi tự sát: các tín hiệu cảnh giác ban đầu từ giám sát dược lý chưa xác lập quan hệ nhân quả trong các phân tích quan sát lớn hơn khi kiểm soát yếu tố nhiễu; dù vậy, vẫn cần theo dõi sát trên từng cá thể, nhất là ở bệnh nhân có nguy cơ nền.

Kết luận

GLP-1 RA đại diện cho một trong những nhóm thuốc đáng kỳ vọng nhất nếu mục tiêu là giảm gánh nặng tim mạch-chuyển hóa và hướng tới cải thiện sống còn ở SMI. Tác động thực tế sẽ phụ thuộc mạnh vào việc giải quyết chi phí, chính sách hoàn trả, công bằng tiếp cận và hạn chế nguồn cung. Trong các khuôn khổ phân bổ công bằng, việc ưu tiên người mắc SMI – nhóm có nguy cơ tử vong sớm cao – có thể mang lại lợi ích đáng kể về mặt sức khỏe cộng đồng trong ngắn và trung hạn.

Nguồn:

1. https://doi.org/10.1080/14656566.2026.262119
2. NewsMedical Life Science – truy cập tháng 1 năm 2026