Metformin và hội chứng Hậu COVID-19: Bằng chứng hiện có nói gì?

Hội chứng hậu COVID-19 (Long COVID / post-COVID-19 condition) được WHO mô tả là các triệu chứng mới hoặc kéo dài khởi phát trong vòng 3 tháng sau nhiễm SARS-CoV-2 và kéo dài ít nhất 2 tháng, không giải thích được bằng chẩn đoán khác. Triệu chứng thường gặp gồm mệt mỏi, khó thở, rối loạn nhận thức (“brain fog”), đau cơ/khớp, hồi hộp… và có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, lao động.

Vì sao metformin được “đặt lên bàn cân” cho hội chứng hậu COVID?

Metformin là thuốc nhóm biguanide, nền tảng trong điều trị đái tháo đường type 2, có hồ sơ an toàn–chi phí tốt và ngoài tác dụng chuyển hoá còn có các tín hiệu chống viêm/điều hoà miễn dịch (liên quan AMPK) và các giả thuyết về ảnh hưởng lên hệ vi sinh đường ruột. Đây là cơ sở sinh học khiến Metformin được nghiên cứu như một can thiệp sớm khi mắc COVID-19.

Bằng chứng mạnh nhất: thử nghiệm ngẫu nhiên COVID-OUT

Dữ liệu nổi bật nhất đến từ COVID-OUT, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ở bệnh nhân điều trị ngoại trú. Báo cáo theo dõi dài hạn cho thấy:

• Tỷ lệ mắc hậu COVID đến khoảng ngày 300: 6,3% ở nhóm metformin so với 10,4% ở nhóm giả dược
• Tương ứng với giảm nguy cơ tương đối ~41% (và giảm nguy cơ tuyệt đối khoảng 4,1%).

Con số “1 ca được ngăn trên mỗi 50 ca điều trị”: hiểu sao cho đúng?

Trung bình điều trị 50 ca COVID-19 cấp tính bằng metformin trong ~14 ngày sẽ ngăn 1 ca hậu COVID. Hiệu quả tuyệt đối phụ thuộc nền dịch tễ và nhóm nguy cơ, còn tín hiệu giảm nguy cơ tương đối vẫn là phần nhất quán hơn giữa các phân tích.

Bằng chứng “thế giới thực” (real-world data) ở bệnh nhân đái tháo đường

Ngoài RCT, NIH cũng công bố nghiên cứu quan sát quy mô lớn (dữ liệu bệnh án) cho thấy người lớn mắc ĐTĐ type 2 dùng metformin có nguy cơ hậu COVID hoặc tử vong sau nhiễm thấp hơn so với người dùng các thuốc hạ đường huyết khác. Loại bằng chứng này hữu ích để “kiểm chứng ngoài đời”, nhưng không mạnh bằng RCT do có nguy cơ nhiễu (confounding).

Hiện metformin có phải “chuẩn phòng hậu COVID” cho mọi người?

Chưa. Dù tín hiệu hiệu quả rất đáng chú ý, metformin chưa phải khuyến cáo phổ quát để tự dùng phòng hậu COVID. Lý do thường gặp:

• Cần thêm dữ liệu về nhóm dân số khác nhau, lịch dùng tối ưu, hiệu quả theo biến thể/tiêm chủng, và lợi ích trên các tiêu chí lâm sàng cụ thể.
• Metformin có chống chỉ định/cảnh báo quan trọng (ví dụ suy thận nặng, một số tình trạng thiếu oxy mô/ bệnh cấp nặng…), và có thể gây tác dụng phụ tiêu hoá; dùng cần đánh giá bởi nhân viên y tế.

Tóm lại, Metformin là ứng viên tiềm năng cho chiến lược “can thiệp sớm” nhằm giảm hậu COVID, nhưng không thay thế tiêm chủng/biện pháp phòng ngừa và không khuyến khích tự ý dùng thuốc. Điều này mở ra những định hướng dài hạn, đặc biệt là độ an toàn và hiệu quả dài hạn.

Nguồn:

1.   MedicalNewsToday – truy cập tháng 2 năm 2026
2.  https://doi.org/10.1016/S1473-3099(23)00299-2
3.  https://www.nih.gov/news-events/news-releases/use-metformin-adults-diabetes-linked-lower-risk-long-covid