Lạm dụng chất kích thích và nguy cơ đột quỵ: Mối liên hệ cần lưu ý

Đột quỵ hiện vẫn là một trong những thách thức y tế lớn nhất toàn cầu, đứng thứ ba trong các nguyên nhân gây tử vong và có gánh nặng bệnh tật tăng khoảng 70% trong giai đoạn 1990–2021. Phần lớn gánh nặng này đến từ các yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh được, trong đó lạm dụng các chất kích thích thần kinh đang ngày càng được quan tâm.

Các dữ liệu dịch tễ cho thấy việc sử dụng chất gây nghiện tiếp tục là vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng chú ý. Tại Hoa Kỳ, hơn một nửa số người trên 12 tuổi từng sử dụng ma túy bất hợp pháp ít nhất một lần trong đời. Không chỉ liên quan đến rối loạn tâm thần và hành vi, các chất này còn góp phần làm gia tăng nhiều biến cố tim mạch nghiêm trọng, đặc biệt là đột quỵ.

Trước đây, phần lớn nghiên cứu tập trung vào rượu và thuốc lá, trong khi dữ liệu về các chất như cocaine, amphetamine, cần sa hay opioid còn rời rạc và chưa nhất quán. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp mới đây được thực hiện nhằm làm rõ mối liên quan giữa lạm dụng chất gây nghiện và nguy cơ đột quỵ, đồng thời đánh giá mức độ ảnh hưởng trên từng thể đột quỵ khác nhau.

Nghiên cứu nói gì?

Nghiên cứu tổng hợp 32 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn, Các hoạt chất được phân tích bao gồm Amphetamine, Cocaine, Opioid và Cần sa. Ngoài ra, nhóm tác giả còn ứng dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendelian để đánh giá sâu hơn khả năng liên quan nhân quả giữa các yếu tố phơi nhiễm và các kiểu hình đột quỵ.

Kết quả cho thấy nguy cơ đột quỵ tăng khác nhau tùy theo từng loại chất: 

• Cần sa liên quan với nguy cơ đột quỵ tăng 37% (OR = 1,37; KTC 95%: 1,14–1,65).
• Cocaine, nguy cơ tăng gần gấp đôi, ở mức 96% (OR = 1,96; KTC 95%: 1,27–3,01).
• Amphetamine là chất có mức liên quan mạnh nhất trong phân tích gộp, với nguy cơ tăng 122% (OR = 2,22; KTC 95%: 1,40–3,53).
• Opioid ghi nhận OR gộp là 1,20 (KTC 95%: 0,52–2,74), chưa cho thấy mối liên hệ rõ ràng có ý nghĩa thống kê.

Đáng chú ý, khi phân tích theo độ tuổi, nhóm dưới 55 tuổi cho thấy nguy cơ đột quỵ tăng rõ rệt hơn khi sử dụng cần sa, cocaine và amphetamine. Điều này gợi ý rằng lạm dụng chất kích thích có thể là một yếu tố nguy cơ đặc biệt quan trọng ở người trẻ, nhóm dân số vốn thường ít được nghĩ đến khi đánh giá nguy cơ đột quỵ.

Bằng chứng di truyền củng cố mối liên hệ nhân quả

Một điểm nổi bật của nghiên cứu là việc sử dụng ngẫu nhiên hóa Mendelian để khai thác vai trò của các biến thể di truyền liên quan đến hành vi sử dụng chất gây nghiện và nguy cơ đột quỵ. Phân tích này cho thấy rối loạn sử dụng cocaine có liên quan đáng kể đến xuất huyết não và đột quỵ do tắc mạch tim. Trong khi đó, rối loạn sử dụng cần sa liên quan đến đột quỵ nói chung, đặc biệt là đột quỵ do tắc nghẽn động mạch lớn. Những dữ liệu này củng cố giả thuyết rằng mối liên hệ quan sát được không chỉ dừng ở mức tương quan, mà có thể mang tính nhân quả.

Ngoài ra, lạm dụng rượu được ghi nhận có liên quan đến tăng nguy cơ đột quỵ do tắc mạch tim và đột quỵ do tắc mạch lớn, còn nghiện rượu làm tăng nguy cơ đột quỵ nói chung. Riêng với Amphetamine, nhóm nghiên cứu cho biết hiện chưa thể thực hiện phân tích Mendelian do thiếu các bộ dữ liệu di truyền quy mô lớn liên quan đến việc sử dụng chất này.

Về cơ chế, nhiều con đường sinh học có thể giải thích sự gia tăng nguy cơ đột quỵ ở người lạm dụng chất kích thích, bao gồm tăng huyết áp đột ngột, co thắt và hẹp mạch máu, rối loạn nhịp tim, tăng đông máu và phản ứng viêm tại thành mạch. Đây đều là những cơ chế đã được biết có thể thúc đẩy cả đột quỵ thiếu máu cục bộ lẫn đột quỵ xuất huyết.

Tổng kết

Đây được xem là một trong những phân tích toàn diện nhất cho đến nay về mối liên hệ giữa sử dụng ma túy giải trí và nguy cơ đột quỵ. Các dữ liệu hiện có cho thấy cocaine, amphetamine và cần sa đều liên quan đến nguy cơ đột quỵ cao hơn, đặc biệt ở người trẻ tuổi. Phát hiện này nhấn mạnh rằng lạm dụng chất kích thích không chỉ là vấn đề xã hội hay hành vi, mà còn là một yếu tố nguy cơ tim mạch-thần kinh quan trọng, cần được lồng ghép trong chiến lược dự phòng đột quỵ và các can thiệp y tế công cộng.

Nguồn:

1. Ritson, M., Markus, H. S., & Harshfield, E. L. (2026). Does illicit drug use increase stroke risk? A systematic review, meta-analyses, and Mendelian randomization analysis. International journal of stroke : official journal of the International Stroke Society, 17474930261418926. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/17474930261418926